Kính ngữ tiếng Hàn: 시, 님, 께서 và những từ đổi hẳn — kính người được nói đến, không chỉ người nghe

Tiếng Việt tỏ kính trọng bằng cách chọn từ gọi (bà, bác, thầy); tiếng Hàn còn đưa nó vào cả động từ lẫn trợ từ — lễ phép không chỉ nằm ở đuôi câu.

Hai hệ thống khác nhau, thường bị lẫn

Cấp độ lời nói (해요체, 합쇼체) là về người nghe. Kính ngữ là về người bạn đang nói đến. Hai thứ độc lập, nên bạn có thể lễ phép với bạn mình trong khi kính trọng bà của bạn ấy. Trong tiếng Việt, việc này chủ yếu do từ xưng gọi đảm nhận: bạn gọi bà khi nói với bà và cả khi kể về bà, còn động từ đến giữ nguyên. Tiếng Hàn tách chúng ra.

시 nằm giữa gốc và đuôi

Vĩ tố -시- chen vào giữa gốc động từ và đuôi, không bao giờ đứng cuối cùng. Nó nâng chủ ngữ của động từ, không phải người nghe. Tiếng Việt cũng nâng được chủ ngữ, nhưng phải thay hẳn từ (ăn → dùng); không có phụ tố nào gắn thêm được vào mọi động từ như 시.

Để ý 가세요 có thể là câu kể hay câu đề nghị tùy ngữ điệu. Tiếng Hàn dùng cùng một dạng kính ngữ cho cả hai, vì thế 안녕히 가세요 dùng được làm lời chào tạm biệt — như bác đi cẩn thận ạ.

님 gắn vào danh từ

Gắn -님 vào một chức danh hay vai trò để nâng người giữ nó. Nó gắn được với rất nhiều từ — chức danh công việc, lời nói trong ngành dịch vụ, trên mạng. Đây là phần gần tiếng Việt nhất, vì tiếng Việt cũng kính trọng bằng cách chọn danh từ: thầy/cô thay cho giáo viên, quý khách thay cho khách.

께서 và 께 thay trợ từ

Lễ phép còn nằm ở cả trợ từ. Chủ ngữ được kính lấy 께서 thay cho 이/가, người nhận được kính lấy 께 thay cho 에게 (한테 trong văn nói). Chúng đi kèm với -시- chứ không thay thế nó — 할머니께서 오세요 kính bà hai lần. Tiếng Việt có cho ứng với 에게 (đưa cho thầy), nhưng giới từ cho không đổi theo người nhận (chỉ động từ mới đổi: cho → biếu); còn chủ ngữ thì tiếng Việt không đánh dấu gì cả. Vì thế 께서 mới là khái niệm hoàn toàn mới.

께서 bị lược bỏ dễ hơn sách giáo khoa gợi ý. Lời nói hằng ngày giữ -시- và bỏ 께서 — 할머니가 오세요 là thứ bạn thực sự sẽ nghe. 께 ở lại, vì động từ đã đánh dấu chủ ngữ trong khi không có gì đánh dấu người nhận.

Một số từ bị thay hẳn

Một nhóm nhỏ từ rất thông dụng có dạng kính riêng. Người Việt không lạ điều này: tiếng Việt cũng nói mời bà dùng cơm thay cho ăn, ông đã mất thay cho chết. Khác là danh sách tiếng Hàn cố định và xuất hiện liên tục, nên phải học thuộc — may là chỉ có vài từ.

Khiêm nhường — hạ mình xuống thay vì nâng người khác

Nửa kia của hệ thống: bạn không nâng mình, bạn hạ mình. Đây là cách tỏ kính trọng khi nói về hành động của chính mình. Người Việt thấy phần này rất tự nhiên — tự xưng em, cháu, con trước người trên chính là hạ mình, và cho đổi thành biếu khi đưa cho người trên.

Lỗi thường gặp

• Dùng 시 cho chính mình. 저는 가십니다 kính chính bạn. Nói 저는 갑니다.
• Gọi đúng mà động từ vẫn giữ nguyên. 할머니가 와요 là lỗi điển hình của người Việt: từ 할머니 đã đúng, nhưng kính trọng trong tiếng Hàn không dừng ở danh từ — phải là 할머니가 오세요.
• Kính cả đồ vật. 커피 나오셨습니다 là lời nói ngành dịch vụ mà nhiều người Hàn coi là sai — cà phê không cần được kính. Khác với ạ hướng về người nghe, 시 bám vào chủ ngữ, ở đây là cà phê.
• Quên 님 sau chức danh. Gọi giáo viên là 선생 không có 님 nghe cộc.
• Kính trợ từ mà không kính động từ. 할머니께서 와요 là câu nửa vời — 께서 buộc động từ phải mang -시-. Chiều ngược lại thì được: 할머니가 오세요 là lời nói hằng ngày.
• Đảo ngược 드리다 và 주다. Bạn 드리다 cho người trên; họ 주다 cho bạn — đúng như biếu và cho.
• Nghĩ kính ngữ là lễ phép tùy ý. Có ông bà hay đồng nghiệp lớn tuổi ở đó mà bỏ qua là bị để ý.
• Dùng 계시다 cho sở hữu. 계시다 là cho một người có mặt ở đâu đó. Anh/chị có thời gian không? là 시간이 있으세요? — 있다 cộng 시, không phải 계시다.

Làm sao để quen

Kính ngữ xuất hiện dày đúng trong loại tài liệu người học tiếp xúc ít nhất: chuyện trong gia đình, giao tiếp dịch vụ, lời nói nơi làm việc. Phim ảnh nghiêng về quan hệ bạn thân, nên thể hiện kính ngữ rất ít.

Tập nói to những câu kính ngữ ngắn — nhất là các động từ bị thay 드시다, 계시다, 주무시다 — là đường nhanh nhất, vì đó là những từ không suy ra được từ quy tắc.

Luyện phần này

• Học tiếng Hàn trong khi ngủ195

Danh sách từ vựng tiếng Hàn →